Sacra di San Michele 2005
Testi per il concerto “Viderunt omnes”
Sacra di S. Michele, 23 settembre 2005
MAGISTER PEROTINUS
Beata viscera Mariae Virginis (conductus monodico)
Beata viscera Mariae Virginis / cuius ad ubera rex magni nominis
Veste sub altera vim celans numinis / dictavit foedera Dei et hominis.
O mira novitas et novum gaudium matris integrita post puerperium.
Populus gentium sedens in tenebris / surgit ad gaudium partus tam celebris
Iudea tedium fovet in latebris / cor gerens conscium delicti funeris.
O mira novitas et novum gaudium matris integrita post puerperium.
Fermenti pessimi qui fecem hauserant / ad panis azimi promissa properant
Sunt Deo proximi qui longe steterant / et hi novissimi qui primi fuerant.
O mira novitas et novum gaudium matris integrita post puerperium.
Partum quem destruis Iudea misera / de quo non arguis quem docet littera
Si nova respuis crede vel vetera / in hoc quem astruis Christum considera.
O mira novitas et novum gaudium matris integrita post puerperium.
Te semper implicas errore patrio / dum viam indicans errans in invio
In his que predicas sternis in medio / bases propheticas ob evangelio.
O mira novitas et novum gaudium matris integrita post puerperium.
Legis mosayce clausa misteria / nux virge mystice nature nescia
Aqua de silice columna previa / prolis dominice signa sunt propera.
O mira novitas et novum gaudium matris integrita post puerperium.
Beate viscere di Maria Vergine / donde uscì re di sì gran nome
Che sotto umana veste potenza divina celando / i patti dettò fra Dio e uomo.
Mirabile novità e gaudio novello di integrità materna dal puerperio.
Il popol pagano in tenerbe sedente / surge alla gioia di tal nascita illustre
Giudea dolor suo cura in rifugio / covando in cuor del suo peccato il termine.
Mirabile novità e gaudio novello di integrità materna dal puerperio.
Funesti lieviti che feccia bevvero / alle promesse d’azzimo pan s’affrettano
Chi lontan da Dio si stette ora gli è accanto / e primi ora son chi furon ultimi.
Mirabile novità e gaudio novello di integrità materna dal puerperio.
Il figlio che tu uccidi, Giudea misera / di cui non sveli ciò che il libro insegna
Se la novella fede rigetti, all’avita / almen credi e Cristo considera.
Mirabile novità e gaudio novello di integrità materna dal puerperio.
Nell’error dimori dall’error dei padri / la via indichi in orridi errando
Aperto predicando sovverti / dei profeti le basi fondanti il vangelo.
Mirabile novità e gaudio novello di integrità materna dal puerperio.
Chiusi misteri di mosaica legge / ignaro frutto del mistico ramo
Acqua da roccia e pilastro precursore / della divina stirpe prossima i segni.
Mirabile novità e gaudio novello di integrità materna dal puerperio.
Viderunt omnes (organum a 4 voci)
Viderunt omens fines terrae salutare Dei nostri: iubilate Deo ominis terra.
Vs. Notum fecit Dominus salutare suum: ante conspectum gentium revelavit iustitiam suam.
Tutti i confini della terra han visto la salvezza del nostro Dio: giubili a Dio la terra tutta.
Vs. Il Signore ha fatto conoscere la sua salvezza: al cospetto delle genti ha rivelato la sua giustizia.
Sederunt principes (organum a 4 voci)
Sederunt principes et adversus me loquebantur: et iniqui persecuti sunt me.
Vs. Adiuva me, Domine Deus meus: salvum me fac propter misericordiam tuam.
I capi delle nazioni sedettero e parlarono contro di me: e gli iniqui mi hanno perseguitato.
Vs. Aiutami, Signore mio Dio: salvami per tua misericordia.
Mors (clausula allelujatica a 4 voci)
Alleluja. Vs. Christus resurgens ex mortuis jam non moritur: Mors illi ultra non dominabitur.
Alleluja. Vs. Cristo, risorgendo dai morti, non può più morire: la morte non avrà più potere su di Lui.
ANONIMI della Scuola di Notre Dame
Deus misertus hominis (conductus a 4 voci)
Deus misertus hominis / Lavit reatum criminis / Eve per partum virginis.
O quam dulce remedium / Ut vitium purgetur / Per contrarium.
Sit electis compendium / Ne tedium sit currentis per stadium / Si differatur bravium.
Virgo concepit filium / Cui ferunt testimonium / Patri et evangelium.
Quos serpens nequam / Inficit hic reficit / Qui sanctus sanctos perficit
Sine fide non proficit / Quia qui fidem abicit / Non hinc fidelem efficit.
Non Elisei baculo / Nec Giezi signaculo / Immo crucis umbraculo / Infanti vita redditur.
Hic creditur / A patre natus mittitur / Qui dum in cruce leditur / Et moritur.
Eclipsim luna patitur / Nam sol sub nube tegitur.
Dio dell’uom misericorde / Lavò d’Eva il peccato / Col parto della Vergine.
Qual dolce rimedio / Che il vizio si purghi / Pel suo contrario!
Profitto agli eletti / Né tedio ai corridori in gara / Del premio in attesa.
La Vergine concepì il figlio / Cui dan testimonianza / Il padre e l’evangelo.
Color che serpe trista / Avvelenò Ei risanò / Santi fece Lui santo
Ché nulla fede avanza / Poiché chi fede lascia / Esser non può fedele.
Non per elisea verga / Né giezico sigillo / Ma all’ombra della croce / Vita ritorna al figlio.
Questi è creduto / Nato dal padre inviato / In croce oltraggiato / E morto.
Soffre la luna eclissi / E il sol nube nasconde.
Mundus vergens indefectum (contuctus a 4 voci)
Mundus vergens in defectum / Casum probans per effectum / Se fallacem exuit.
Nam remota fraudis arce / Nos delere vi vel arte / Quod iam patet astruit.
Et dum hiis se applicat / Quod explicit explicat.
Mundus florens diu pace / Iam accensus belli face / Gallia praemoritur.
Et iam navis mari data / Portu carens desperata / Procellis concitatur.
Et fractatur turbine / Non eget regimine.
Tutto il mondo ormai ruina / E l’effetto è sì evidente / Ché ingannevol già si mostra.
Da remota frodolente rocca / Già si tenta ormai distruggerci / O con l’arte o con la forza.
E nel mentre s’avvicina / Già rivela i tristi fini.
Tutto il mondo un dì fiorente / Ora incenso dalla guerra / Vede Francia premorire.
Come nave in mar gettata / Senza porti disperata / Da tempeste è sballottata.
E dal turbine squassata / Senza guida è ormai lasciata.
Vetus abit littera (conductus a 4 voci)
Vetus abit littera / Ritus abit veterum
Dat virgo puerpera / Novum nobis puerum
Munus salutiferum / Regem et presbiterum
Qui complanans aspera / Firmat pacis federa / Purgator et scelerum.
Felicis puerpere / Felix puerperium
Babilonis misere / Revocat exilium.
Iam plebs ceca gentium / Videns lucis radium
Fracto mortis carcere / Non adheret littere / Propter evangelium.
Funis pene rumpitur / Nato rege glorie
Mortis torrens bibitur / Data lege gratie.
Dies est letitie / Lux iugis psallentie / Munus festi solvitur.
Gaudeamus igitur: / Culpe date venie.
Vecchia legge passa / Passa antico rito
Puerpera vergine / Nuovo figlio affidaci
Dono salvifico / Re e sacerdote
Che asperità spianante / Pacifici patti rinforza / E gran delitti purga.
O tu felice bimbo / O tu felice madre
Di Babilonia misera / L’esilio revocate.
Cieca plebe de’ gentili / Già mirando la gran luce
Franto il carcere di morte / Abbandona antica legge / Eleggendo l’evangelo.
Del castigo infranti i vincoli / Dal neonato re di gloria
Arso è il fiume della morte / Dalla legge della grazia.
Questo è giorno di letizia / E di danza ininterrotta / Il bel dono della festa.
Gioiamo dunque adesso: / Le colpe perdonate.
GUILLAUME DUFAY
Nuper rosarum flores (mottetto isoritmico a 4 voci)
Nuper rosarum flores / Ex dono Pontificis / Hieme licet horrida / Tibi, Virgo caelica,
Pie et sancte deditum / Grandis templum machinae / Condecoratur perpetim.
Hodie vicarius / Jesu Christe et Petri / Successor Eugenius / Hoc in die amplissimum
Sacris templum manibus / Sanctisque liquoribus / Consecrare dignatus est.
Igitur alma parens / Nati tui filia, / Virgo decus virginum, / Tuus te Florentie
Devotus erat populus / Ut qui mente et corpore / Mundo quicquam exorarit.
Oratione tua / Cruciatus et meritis / Tui secundum carnem / Nati Domini sui
Grata beneficia / Veniamque reatum / Accipere mereatur. AMEN
TENOR – Terribilis est locus iste
Or con ghirlande di rose / Dono pontificale / Contro aspro inverno / A te, celeste Vergine,
Pio e santo consacrato / Tempio d’arti eccelse / In perpetuo si adorna.
Oggi il vicario / Di Cristo Gesù, di Pietro / Il successor Eugenio / Tal vasto tempio
Con le mani sue sacre / E santi liquori / Degnò consacrare.
Dunque Madre nutrice, / Figlia del tuo Figlio, / Vergine lustro delle vergini, / Te di Fiorenza
Il popol tuo devoto / Implora in spirito e corpo / Prosperità di regno.
Per tua orazione / E meriti del Crocifisso, / Tuo figlio secondo carne / E suo Signore
Possa meritare / Benefica grazia e il perdono / Delle colpe accogliere. AMEN
TENOR – Terribile venerando è questo luogo
O sancte Sebastiane (mottetto isoritmico a 4 voci)
TRIPLUM
O sancte Sebastiane, / Semper et vespere et mane,
Horis cunctus et momentis / Dum adhuc sum sanae mentis,
Me protege et conserva / Et a me, martyr, enerva
Infermitatem noxiam / Vocatam epidemiam.
Tu de peste huiusmodi / Me defende et custodi
Et omnes amicos meos / Qui nos confitemus reos
Deo et Sanctae Mariae / Et tibi, o martyr pie.
Tu Mediolanus civis / Hanc pestilentiam si vis,
Potes facere cessare / Et ad deum impetrare,
Quia multis est scitum / Quod de hoc habes meritum.
Zoe mutam tu sanasti / Et sanatam restaurasti
Nicostrato eius viro. / Hoc faciens modo miro
In agone consolabas / Martyres et promitebas
Eis sempiternam vitam / Et martyribus debitam. AMEN
MOTETUS
O sancte Sebastiane, / Semper et vespere et mane,
Horis cunctus et momentis / Dum adhuc sum sanae mentis,
O martyr Sebastiane / Tu semper nobiscum mane
Atque per tua merita / Nos, qui sumus in hac vita,
Custodi, sana et rege / Et a peste nos protege
Preaesentans nos trinitatis / Et virgini sanctae matris
Et sic vitam finiamus / Quod mercedam habeamus
Et martyrum Consortium / Et Deum videre pium. AMEN
CONTRA[TENOR]
O quam miram reflusit gratia / Sebastianus martyr inclitus
Qui militis portans insigna / Sed de fratrum palma sollicitus
Confortavit Corda pallentia / Verbo sibi collato coelitus. AMEN
TRIPLUM
O santo Sebastiano / Sempre vespero e mattino
Ogni ora ed ogni istante / Finché sia mia mente sana
Proteggimi e conservami / Fiaccando, o santo, in me
La nociva malattia / Ch’è nomata epidemia.
Tu da peste in questo modo / Me difendi e custodisci
Con gli amici tutti quanti / Peccatori noi confessi
Alla Santa Maria e a Dio / E a te pure, o martir pio.
Cittadino di Milano / Questa penstilenza puoi
Far cessare se lo vuoi / E da Dio ricerver grazia
Perché certo a molti è noto / Che tu grande merto n’hai.
Zoe muta tu sanasti / E sanata la tornasti
A Nicostrato marito. / Ciò mirabile facendo
Nella prova consolavi / Martiri tutti promettendo
Quella vita sempiterna / Anche ai martiri dovuta. AMEN
MOTETUS
O santo Sebastiano / Sempre vespero e mattino
Ogni ora ed ogni istante / Finché sia la mente sana
O martir Sebastiano / Resta pur sempre con noi
Ed a mezzo dei tuoi merti / Noi che siamo in questa vita
Custodisci, sana e reggi / E da peste ci proteggi
E di fronte all’Una e Trina / A Santa Vergine Maria
Questa vita si finisca / Ché mercede poi si acquista
E dei martiri la corte / Col buon Dio veder lassù. AMEN
CONTRA[TENOR]
O qual mirabile rifulse grazia / Sebastiano martir inclito
Che dei guerrier le insegne porta / Della vittoria dei fratelli ansioso
Confortò gli smorti cuori / Celeste verbo a sé volgendo. AMEN
Rite majorem Jacobum canamus (mottetto isoritmico a 5 voci)
TRIPLUM
Rite majorem Jacobum canamus / Ordinis summi decus, o fideles,
Blanda sit semper tibi sors viator / Exite, laudes hominum patrono!
Rebus et frater paribus Jesus / Tam nova Christi facies uterque
Visit, ut Petrus sequitur magistrum / Sponte, dilectus fieri alumnus.
Audivit vocem Jacobi sonoram / Corda divinis penitus moventem
Legis acceptae Phariseus hostis : / Ora conversus lacrimis rigavit.
Vinctus a turba prius obsequente / Cum magus sperat Jacobum ligare
Vertit in penas rabiem furoris / Respuit tandem magicos abusus.
MOTETUS
Artibus summis miseri reclusi / Tanta qui fidunt Jacobo merenti,
Vinculis ruptis petiere terram / Saltibus gressus stupuere, planam.
Sopor annosae paralysis altus / Accitu sancti posuit rigorem
Novit et Christi famulus satelles / Colla dimisit venerans ligatum.
Tu patri natum laqueis iniquis / Insitum servas, Duce te precamur :
Iam mori vi non metuat viator / At suo sospes repetat penates.
Corporis custos animaeque fortis / Omnibus prosis baculoque sancto
Bella tu nostris moveas ab oris / Ipse sed totum tege jam Robertum!
TENOR
Ora pro nobis Dominum qui te vocabit Jacobum
TRIPLUM
Secondo rito Giacomo il maggior cantiamo / Onor sommo dell’ordine, o fedeli,
Sempre propizia, viator, ti sia fortuna / Lodi innalzate degli uomini al patrono!
In ogni cosa di Gesù fratello / L’una e l’altra singolar sembianza di Cristo
Vide e, come di sua sponte Pietro seguì / Il Maestro, ne fu diletto alunno.
Udì di Giacomo la possente voce / Scuotere i cuor profondamente il Fariseo
Nemico della divina legge accolta: / Convertito, di lacrime il volto si bagnò.
Lui prima avvinto all’obbediente folla / Sperando un mago di legar l’apostolo
Espiò di suo furor la rabbia / Rigettò infine le magie fallaci.
MOTETUS
Dell’alte rocche i miseri reclusi / A Giacomo fedeli compensati
Spezzate le catene i piedi a terra / Gioiosi saltellaron stupefatti.
Profondo sopor d’annosa paralisi / Depose suo rigor dal santo appello
E riconobbe il famulo di Cristo / Adorante liberando il col dal laccio.
Nostra guida te preghiamo, tu che salvi / Da iniqui lacci il figlio sventurato:
Non tema più brutal morte il viator / Ma sano e salvo torni ai suoi penati.
Forte custode d’anima e di corpo / Propizio a tutti col tuo santo ausilio
Guerre tu da nostri lidi scaccia / Proteggendo Roberto in sua persona!
TENOR
Prega per noi il Signore, Giacomo, colui che ti invocherà
ANONIMO inglese del XIV sec.
Doleo super te / Absalon, fili mi (Planctus David) a 3 voci
Ablsalon, fili mi, quis mihi det ut ego moriar pro te, fli mi Absalon?
Plangit David Absalon pulcherrimum.
Doleo super te, frater mi Ionatha, amabilis valde super amorem mulierum.
Sicut mater unicum amat filium, ita te diligebam.
Sagitta Ionathe numquam abiit retrorsum,
Nec declinavit eius clipertus a bello,
Et hasta sua non est aversa.
Plangit David Ionathan carissimum.
Assalon, figlio mio, chi mi darà di morir per te ?
Piange David Assalon bellissimo.
Soffro per te, fratel mio Gionata, tanto più degno d’amor che non lo è donna.
Come madre suo unico figlio, così t’amavo.
Freccia di Gionata mai volgeva indietro,
Né suo scudo mai fuggì battaglia,
Né lancia sua stornata dal nemico.
Piange David Gionata carissimo.
Traduzione: Davide Bertotti, aprile 2005